ĆWICZENIA DUCHOWNE. Klasyczne dzieło duchowości chrześcijańskiej, zawierające sposoby odprawiania rozmyślania, rachunku sumienia oraz innych praktyk podczas rekolekcji, mających na celu rozwój doskonałości u człowieka. Myśl napisania Ćwiczeń duchownych powziął św. Ignacy podczas pobytu w Manrezie (1522-23), posługiwał się nimi już 1526-27 podczas udzielanych rekolekcji w Alcalá de Henares, uzupełniał i udoskonalał głównie w czasie studiów w Paryżu (1528-35). Tekst dzieła (zbadany w 1535 przez inkwizytora) opracował w 1541 i przełożył na język łaciński (versio prima). W 1548 ukazał się zatwierdzony przez pap. Pawła III przekład w języku łacińskim (versio vulgata). Ćwiczenia duchowne wskazują na pewne zapożyczenia z pism Ludolfa z Saksonii (od którego św. Ignacy przejął metodę kontemplacji tajemnic życia Jezusa Chrystusa), ze Złotej legendy Jakuba de Voragine, a przede wszystkim z dzieła O naśladowaniu Chrystusa Tomasza a Kempis (stąd zaczerpnął ideę służby Bogu na wzór Jezusa i z Jezusem w jego Kościele oraz wiele wyrażeń i zwrotów), korzystał też z Ejercitatorio de la vida espiritual (Monserrat 1500) G. Ximenesa de Cisneros. Niektórzy dopatrują się źródła głównych rysów duchowości Ćwiczeń duchownych w devotio moderna, akceptującej konieczność pogłębiania życia wewnętrznego, umartwienia oraz metodyczność w modlitwie.We wstępie św. Ignacy zachęcał do życzliwego przyjmowania wypowiedzi drugiego człowieka. Na naczelne miejsce wysunął myśl o ostatecznym celu człowieka i innych stworzeń. Polecał korzystać z ziemskiej rzeczywistości, jeśli jest potrzebna, i rezygnować z niej, jeśli stanowi przeszkodę do doskonałości (zasada rozumnego używania środków do celu), głosić potrzebę uwolnienia ducha od nie uporządkowanych przywiązań i lęków (zasada obojętności), a także konieczność ciągłego postępu duchowego i realizowania tego, co lepsze (zasada maksymalizmu). Swe Ćwiczenia podzielił św. Ignacy na 4 części, zw. tygodniami. W pierwszym, odpowiadającym oczyszczającej drodze życia duchowego, zalecił rekolektantowi poznanie swych grzechów dzięki rachunkowi sumienia, którego metody odbywania zamieścił na początku pierwszego tygodnia ćwiczeń, następnie odrzucenie ich i podjęcie dalszej pracy wewnętrznej. Na każdy dzień zalecił 4-5 rozmyślań godzinnych według tzw. metody 3 władz duszy obok pamięci, rozumu i woli w rozmyślaniach ma brać udział wyobraźnia i uczucie. W drugim i trzecim odpowiadającym drodze oświecającej, i czwartym drodze jednoczącej zobowiązał rekolektanta do kontemplacji życia Zbawiciela, poprzedzonej prośbą o coraz większe poznanie go, umiłowanie i naśladowanie. Ćwiczenia duchowne kończy kontemplacja miłości Bożej, przejawiającej się m. in. w darach natury i łaski, będąca wezwaniem do szukania i znajdowania Boga we wszystkim, a wszystkiego w Bogu.
Ćwiczenia duchowne mają umożliwić i ułatwić człowiekowi wybór sposobu życia dla większej chwały Bożej ( Ad maiorem Dei gloriam), który św. Ignacy uważał za podstawę pełnego rozwoju chrześcijańskiego życia. Początkowo odprawiane w wyjątkowych sytuacjach (np. wybór stanu zakonnego) i doświadczeniach duchowych, upowszechniły się jako coroczne rekolekcje 8 lub 10 dniowe. Od czasów generała K. Aquavivy, który ułożył Directorium exertitiorum spiritualium (R 1591), każdego kapłana jezuitę zobowiązano do odprawiania ponadto dwukrotnie pełnych miesięcznych ćwiczeń w nowicjacie oraz podczas III probacji. W 1957 nakazano je braciom zakonnym w czasie probacji przed ostatnimi ślubami. Na Ćwiczeniach duchownych oparto konstytucje jezuitów, a także formację duchową członków zakonu. Praktykę tych ćwiczeń przyjęły też inne zakony, duchowieństwo diecezjalne, a nawet świeccy.
Ćwiczenia duchowne ignacjańskie cieszyły się aprobatą papieży. Pap. Pius XI w konstytucji Summorum pontificum z 25 VII 1922 ogłosił św. Ignacego patronem Ćwiczeń duchownych uznając metodę św. Ignacego za przewyższającą pozostałe. Pap. Pius XII w encyklice Mediator Dei z 1947 zalecając Ćwiczenia duchowne według tej metody, wskazał na jej niezwykłą skuteczność. Pap. Paweł VI w przemówieniu z okazji IV Zjazdu Włoskiej Federacji Ćwiczeń Duchownych w 1966 zaakcentował ich funkcję wychowawczą oraz duchowo religijną dla współczesnego człowieka. Uczestnicy Międzynarodowego Zjazdu w Loyoli (1966), mając na celu dostosowanie ćwiczeń do obecnych czasów, dostrzegli w nich skuteczne narzędzie odnowy duchowej, zapoczątkowanej przez II Sobór Watykański.
Przekłady Ćwiczeń duchownych ukazały się we wszystkich niemal językach. Kilkakrotnie wydano je także w języku łacińskim w Polsce (Wl 1583, Kal 1604, Kr 1607, Pz 1692, Wl 1712, Braniewo 1712, Lb 1765). Pierwsze polskie przekłady Ćwiczeń duchownych ukazały się w tłumaczeniu Mariana Morawskiego w 1894, Henryka Jackowskiego w 1898 i Aleksandra Mohla w 1905.
W Polsce Ćwiczenia duchowne propagowali jezuici najpierw w klasztorach żeńskich, następnie wśród innych zakonników i kleru diecezjalnego. Indywidualnie udzielano ich w domach zakonnych, głównie jezuickich. W XVIII w. niektóre rezydencje i domy misyjne zostały wyznaczone przez biskupów jako najlepsze miejsce do rekolekcji indywidualnych. Dopiero w początkach XX w. zaczęto otwierać w Polsce osobne Domy Rekolekcyjne.